Xuất phát từ hoạt động thực tiễn về phòng, chống và khắc phục hậu quả của "virus máy tính", việc tìm hiểu các định nghĩa và phân loại "virus máy tính" là rất quan trọng. Sau đây là quan điểm của NIST-National Institute of Standart and Technology (Viện tiêu chuẩn - công nghệ quốc gia Hoa kỳ) về định nghĩa và phân loại trong lĩnh vực "virus máy tính". Quan điểm này được trình bày trong tài liệu “Guide to Malware Incident Prevention and Handling-Special Publication 800-83” ban hành tháng 11/2005.
Quan điểm trong tài liệu này có một số khác biệt theo định nghĩa và cách hiểu thông thường về "virus máy tính" hiện đang phổ biên ở Việt Nam.
Tại Việt nam hiện nay, thuật ngữ "virus máy tính" được dùng hết sức rộng rãi và bao hàm tất cả các dạng mã độc hại trên mạng, trong máy tính cá nhân.... Khi nói đến "virus máy tính", một cách rất tự nhiên tất cả mọi người đều nghĩ virus bao gồm cả worm (sâu), trojan, keylogger.
Trong khi theo định nghĩa của NIST (và gần như là của cả cộng đồng IT), virus, worm, trojan,.... chỉ là một dạng của mã độc hại.
Sự khác biệt này dẫn tới một số khó khăn về trao đổi với các tổ chức quốc tế về an toàn thông tin, trao đổi hỗ trợ kỹ thuật từ các Trung tâm phòng chống virus của nước ngoài. Bài viết này nhằm mục đích giới thiệu cách định nghĩa, phân loại về mã độc hại của NIST với mong muốn giúp người sử dụng có cách nhìn khác về “"virus máy tính"”.
Malware: được gọi là “Mã độc hại” được chèn một cách bí mật vào hệ thống với mục đích làm tổn hại đến tính bí mật, tính toàn vẹn hoặc tính sẵn sàng của hệ thống. Malware bao hàm nhiều thể loại như: virus, worm, trojan, spy-ware, backdoor, rootkit, key-looger, ...
Hình: Phân loại Malware theo NIST
1. Virus: là một loại mã độc hại (Maliciuos code) có khả năng tự nhân bản và lây nhiễm chính nó vào các file, chương trình hoặc máy tính. Virus gồm 2 loại:
Compiled Virus: là virus mà mã thực thi của nó đã được dịch hoàn chỉnh bởi một trình biên dịch để nó có thể thực thi trực tiếp từ hệ điều hành.Ví dụ: Các loại boot virus như (Michelangelo và Stoned), file virus (như Jerusalem) rất phổ biến trong những năm 80 là virus thuộc nhóm này, compiled virus cũng có thể là pha trộn bởi cả boot virus và file virus trong cùng một phiên bản.
Interpreted Virus: là một tổ hợp của mã nguồn mã chỉ thực thi được dưới sự hỗ trợ của một ứng dụng cụ thể hoặc một dịch vụ cụ thể trong hệ thống. Virus kiểu này chỉ là một tập lệnh, cho đến khi ứng dụng gọi thì nó mới được thực thi. Ví dụ: Macro virus, scripting virus.
2. Worm cũng là một chương trình có khả năng tự nhân bản và tự lây nhiễm trong hệ thống tuy nhiên nó có khả năng “tự đóng gói”, điều đó có nghĩa là Worm không cần phải có “file chủ” để mang nó khi nhiễm vào hệ thống. Mục tiêu của worm bao gồm cả làm lãng phí nguồn lực băng thông của mạng và phá hoại hệ thống như xoá file, tạo backdoor, thả keylogger,... Tấn công của Worm có đặc trưng là lan rộng cực kỳ nhanh chóng do không cần tác động của con người (như khởi động máy, copy file hay đóng/mở file). Worm có thể chia làm 2 loại:
Network Service Worm lan truyền bằng cách lợi dụng các lỗ hổng bảo mật của mạng, của hệ điều hành hoặc của ứng dụng. Sasser là ví dụ cho loại sâu này.
Mass Mailing Worm là một dạng tấn công qua dịch vụ mail, tuy nhiên nó tự đóng gói để tấn công và lây nhiễm chứ không bám vào vật chủ là email. Khi sâu này lây nhiễm vào hệ thống, nó thường cố gắng tìm kiếm sổ địa chỉ và tự gửi bản thân nó đến các địa chỉ thu nhặt được. Việc gửi đồng thời cho toàn bộ các địa chỉ thường gây quá tải cho mạng hoặc cho máy chủ mail. Netsky, Mydoom là ví dụ cho thể loại này.
3. Trojan Horse là loại mã độc hại được đặt theo sự tích “Ngựa thành Troa”. Trojan horse không tự nhân bản tuy nhiên nó lây vào hệ thống với biểu hiện rất ôn hoà nhưng thực chất bên trong có ẩn chữa các đoạn mã với mục đích gây hại. Trojan có thể lựa chọn một trong 3 phương thức để gây hại:
Tiếp tục thực thi các chức năng của chương trình mà nó bám vào, bên cạnh đó thực thi các hoạt động gây hại một cách riêng biệt (ví dụ như gửi một trò chơi dụ cho người dùng sử dụng, bên cạnh đó là một chương trình đánh cắp password)
Tiếp tục thực thi các chức năng của chương trình mà nó bám vào, nhưng sửa đổi một số chức năng để gây tổn hại (ví dụ như một trojan giả lập một cửa sổ login để lấy password) hoặc che dấu các hành động phá hoại khác (ví dụ như trojan che dấu cho các tiến trình độc hại khác bằng cách tắt các hiển thị của hệ thống)
Thực thi luôn một chương trình gây hại bằng cách núp dưới danh một chương trình không có hại (ví dụ như một trojan được giới thiệu như là một chò chơi hoặc một tool trên mạng, người dùng chỉ cần kích hoạt file này là lập tức dữ liệu trên PC sẽ bị xoá hết)
4. Malicious Mobile Code: là một dạng mã phần mềm có thể được gửi từ xa vào để chạy trên một hệ thống mà không cần đến lời gọi thực hiện của người dùng hệ thống đó. Malicious Mobile Code được coi là khác với virus, worm ở đặc tính là nó không nhiễm vào file và không tìm cách tự phát tán . Thay vì khai thác một điểm yếu bảo mật xác định nào đó, kiểu tấn công này thường tác động đến hệ thống bằng cách tận dụng các quyền ưu tiên ngầm định để chạy mã từ xa. Các công cụ lập trình như Java, ActiveX, JavaScript, VBScript là môi trường tốt cho malicious mobile code. Một trong những ví dụ nổi tiếng của kiểu tấn công này là Nimda, sử dụng JavaScript.
5. Tracking Cookie: là một dạng lạm dụng cookie để theo dõi một số hành động duyệt web của người sử dụng một cách bất hợp pháp. Cookie là một file dữ liệu chứa thông tin về việc sử dụng một trang web cụ thể nào đó của web-client. Mục tiêu của việc duy trì các cookie trong hệ thống máy tính nhằm căn cứ vào đó để tạo ra giao diện, hành vi của trang web sao cho thích hợp và tương ứng với từng web-client. Tuy nhiên tính năng này lại bị lạm dụng để tạo thành các phần mềm gián điệp (spyware) nhằm thu thập thông tin riêng tư về hành vi duyệt web của cá nhân.
6. Attacker Tool: là những bộ công cụ tấn công có thể sử dụng để đẩy các phần mềm độc hại vào trong hệ thống. Các bộ công cụ này có khả năng giúp cho kẻ tấn công có thể truy nhập bất hợp pháp vào hệ thống hoặc làm cho hệ thống bị lây nhiễm mã độc hại. Khi được tải vào trong hệ thống bằng các đoạn mã độc hai, attacker tool có thể chính là một phần của đoạn mã độc đó (ví dụ như trong một trojan) hoặc nó sẽ được tải vào hệ thống sau khi nhiễm. Ví dụ như một hệ thống đã bị nhiễm một loại worm, worm này có thể điều khiển hệ thống tự động kết nối đến một web-site nào đó, tải attacker tool từ site đó và cài đặt attacker tool vào hệ thống. Attacker tool thường gặp là backdoor và keylogger
Backdoor là một thuật ngữ chung chỉ các phần mềm độc hại thường trú và đợi lệnh điều khiển từ các cổng dịch vụ TCP hoặc UDP. Một cách đơn giản nhất, phần lớn các backdoor cho phép một kẻ tấn công thực thi một số hành động trên máy bị nhiễm như truyền file, dò mật khẩu, thực hiện mã lệnh,... Backdoor cũng có thể được xem xét dưới 2 dạng: Zoombie và Remote Administration Tool
- Zoombie: (có thể đôi lúc gọi là bot) là một chương trình được cài đặt lên hệ thống nhằm mục đích tấn công hệ thống khác. Kiểu thông dụng nhất của Zoombie là các agent dùng để tổ chức một cuộc tấn công DDoS. Kẻ tấn công có thể cài Zoombie vào một số lượng lớn các máy tính rồi ra lênh tấn công cùng một lúc. Trinoo và Tribe Flood Network là hai Zoombie nổi tiếng.
- Remote Administration Tool: là các công cụ có sẵn của hệ thống cho phép thực hiện quyền quản trị từ xa. Tuy nhiên hacker cũng có thể lợi dụng tính năng này để xâm hại hệ thống. Tấn công kiểu này có thể bao gồm hành động theo dõi mọi thứ xuất hiện trên màn hình cho đến tác động vào cấu hình của hệ thống. Ví dụ về công cụ RAT là: Back Orifice, SubSeven,...Keylogger: là phần mềm được dùng để bí mật ghi lại các phím đã được nhấn bằng bàn phím rồi gửi tới hacker.
Keylogger có thể ghi lại nội dung của email, của văn bản, user name, password, thông tin bí mật, ...Ví dụ về keylogger như: KeySnatch, Spyster, ...
7.Rootkits: là tập hợp của các file được cài đặt lên hệ thống nhằm biến đổi các chức năng chuẩn của hệ thống thành các chức năng tiềm ẩn các tấn công nguy hiểm. Ví dụ như trong hệ thống Windows, rootkit có thể sửa đổi, thay thế file, hoặc thường trú trong bộ nhớ nhằm thay thế, sửa đổi các lời gọi hàm của hệ điều hành. Rootkit thường được dùng để cài đặt các công cụ tấn công như cài backdoor, cài keylogger. Ví dụ về rootkit là: LRK5, Knark, Adore, Hack Defender.
8. Web Browser Plug-in là phương thức cài mã độc hại thực thi cùng với trình duyệt web. Khi được cài đặt, kiểu mã độc hại này sẽ theo dõi tất cả các hành vi duyệt web của người dùng ( ví dụ như tên web site đã truy nhập) sau đó gửi thông tin ra ngoài. Một dạng khác là phần mềm gián điệp có chức năng quay số điện thoại tự động, nó sẽ tự động kích hoạt modem và kết nối đến một số điện thoại ngầm định mặc dù không được phép của chủ nhân.
10. Attacker Toolkit là các bộ công cụ có thể được tải xuống và cài vào hệ thống khi hệ thống đã bị khống chế bởi phần mềm độc hại. Các công cụ kiểu như các bộ dò quét cổng (port scanner), bộ phá mật khẩu (password cracker), bộ dò quét gói tin (Packet Sniffer) chính là các Attacker Toolkit thường hay được sử dụng.
11. Phishing là một hình thức tấn công thường có thể xem là kết hợp với mã độc hại. Phishing là phương thức dụ người dùng kết nối và sử dụng một hệ thống máy tính giả mạo nhằm làm cho người dùng tiết lộ các thông tin bí mật về danh tính (ví dụ như mật khẩu, số tài khoản, thông tin cá nhân, ...). Kẻ tấn công phishing thường tạo ra trang web hoặc email có hình thức giống hệt như các trang web hoặc email mà nạn nhân thường hay sử dụng như trang của Ngân hàng, của công ty phát hành thẻ tín dụng, ... Email hoặc trang web giả mạo này sẽ đề nghị nạn nhân thay đổi hoặc cung cấp các thông tin bí mật về tài khoản, về mật khẩu,... Các thông tin này sẽ được sử dụng để trộm tiền trực tiếp trong tài khoản hoặc được sử dụng vào các mục đích bất hợp pháp khác.
12. Virus Hoax là các cảnh báo giả về virus. Các cảnh bảo giả này thường núp dưới dạng một yêu cầu khẩn cấp để bảo vệ hệ thống. Mục tiêu của cảnh báo virus giả là cố gắng lôi kéo mọi người gửi cảnh báo càng nhiều càng tốt qua email. Bản thân cảnh báo giả là không gây nguy hiểm trực tiếp nhưng những thư gửi để cảnh báo có thể chữa mã độc hại hoặc trong cảnh báo giả có chứa các chỉ dẫn về thiết lập lại hệ điều hành, xoá file làm nguy hại tới hệ thống. Kiểu cảnh báo giả này cũng gây tốn thời gian và quấy rối bộ phận hỗ trợ kỹ thuật khi có quá nhiều người gọi đến và yêu cầu dịch vụ.
Phùng Đại Toàn
Trích từ http://www.misoft.com.vn